Muayenehanemde en sık duyduğum cümlelerden biri şu: "Hocam, telefonu giderek daha uzağa tutuyorum." Yakını görememe şikâyetinin en yaygın nedeni presbiyopidir, halk arasındaki adıyla "yaşlılık gözü" ya da presbitlik. Hastalık değildir, gözün yaşla birlikte geçirdiği doğal bir değişimdir ve herkesin başına gelir. Bu yazıda presbiyopinin ne olduğunu, kaç yaşta başladığını, merceğin neden esnekliğini kaybettiğini, belirtilerini, hipermetrop ve miyoptan nasıl ayrıldığını, ekran kullanımının etkisini, okuma gözlüğü ve diğer çözümleri ve kataraktla karışıp karışmadığını anlatacağım.
Presbiyopi, gözün yakına odaklanma yeteneğinin yaşa bağlı olarak azalmasıdır. Göz, uzağa ve yakına bakarken merceğinin şeklini değiştirir; buna uyum denir. Presbiyopide bu uyum zamanla zayıflar ve yakındaki nesneler bulanıklaşır. Tıbbi anlamda bir kırma kusuru gibi sınıflandırılsa da ayrıcalığı, doğuştan değil yaşla ortaya çıkmasıdır.
Presbiyopi, miyop ya da hipermetrop gibi gözün şekline bağlı değildir. Daha önce hiç gözlük kullanmamış, uzağı çok iyi gören kişilerde de başlar.
Presbiyopi genellikle 40'lı yaşların başında fark edilmeye başlar ve izleyen yıllarda ilerler. Kimi kişilerde daha erken ya da daha geç belirgin olabilir. Yakın görme ihtiyacının fazla olduğu işlerde çalışanlar, kitap ve ekranla çok uğraşanlar bunu daha çabuk hisseder. Hipermetrop olanlarda genellikle daha erken ortaya çıkar, çünkü bu kişilerin uyum gücü gençlik yıllarında bile zaten fazla kullanılmaktadır.
Süreç hızlı değil, kademelidir. Bu yüzden hastalar çoğu zaman ilk belirtiyi "bu aralar ışık yetersiz" diye yorumlar.
Gözün içindeki mercek, gençken yumuşak ve esnektir. Yakına bakarken mercek çevresindeki küçük kaslar kasılır ve mercek şişkinleşerek odak noktasını öne çeker. Yaşla birlikte mercek sertleşir, esnekliğini yitirir ve kasların çabasına rağmen yeterince şişkinleşemez. Odak noktası yakındaki nesneler için retinanın gerisine kayar ve yakın görüntü bulanıklaşır.
Bu bir hastalık ya da hata değil, vücudun doğal yaşlanma sürecidir. Beslenme ya da egzersizle önlenemez; ayrıca göz kaslarının zayıflığından kaynaklanmaz. Asıl değişiklik merceğin kendi yapısındadır.
Presbiyopinin tipik belirtileri şunlardır:
Bu belirtilerin başka göz sorunlarıyla da paylaşıldığını unutmamak gerekir. Bu yüzden belirti tek başına tanı koydurmaz, muayene gerekir. Yakın görme bozukluğunun ve ekranla ilişkili göz yorgunluğunun ayrımı için göz yorgunluğu ve ekran kullanımı yazısına da bakabilirsiniz.
Üç durum birbirine sık karıştırılır. Miyopta yakın görme iyi, uzak görme bulanıktır; gözün şeklinden kaynaklanır ve genellikle genç yaşta başlar. Hipermetropta odak noktası retinanın gerisindedir ve belirtiler yakın çalışmada yorgunluk ve baş ağrısıyla gelir. Presbiyopide ise sorun merceğin yaşla esneklik kaybıdır ve yakın görme giderek bozulur.
Üçü aynı kişide birlikte olabilir. Örneğin yıllardır miyop gözlüğü kullanan biri 40'lı yaşlarında gözlüğünü çıkararak okumaya başlayabilir, çünkü miyopi yakın görmeye yardımcı olur; sonra bu bile yeterli gelmez. Ayrım ancak muayenede ölçümle yapılır.
Ekran, presbiyopiye neden olmaz ama belirtileri öne çıkarır. Yakın mesafede uzun süre çalışmak uyum kasını yorar, göz kırpma azalır ve göz yüzeyi kurur. Presbiyopisi başlamış biri için ekran başında akşama doğru bulanıklık ve yorgunluk belirginleşir. Ekranı gözden uygun uzaklığa koymak, ışığı ayarlamak, düzenli ara vermek ve doğru gözlük kullanmak rahatlamaya yardımcı olur.
Presbiyopinin ilk ve en yaygın çözümü artı numaralı okuma gözlüğüdür. Mercek, yakın mesafede eksik kalan odaklama gücünü tamamlar. Uzak ve yakın için ayrı gözlük kullanmak yerine tek camda birden fazla odak noktası sağlayan çok odaklı camlar da vardır. Bazı kontakt lens türleri de presbiyopi için kullanılabilir. Gözün yapısına ve günlük ihtiyaca göre en uygun seçenek muayenede belirlenir.
Hazır okuma gözlüğü kısa süreli ve geçici çözüm olabilir, ama iki gözün numarası farklıysa ya da göz hastalığı varsa uygun değildir. Düzenli muayene, numaranın zamanla değişmesi nedeniyle de gereklidir. Yetişkinlerde bazı cerrahi seçenekler de gündeme gelebilir, fakat bunların kime uygun olduğu ayrıntılı bir göz muayenesiyle belirlenir.
Presbiyopi ile katarakt aynı yaş grubunda görülebildiği için karışabilir. Presbiyopide sorun yakın görmededir ve uygun gözlükle düzelir. Katarakt ise merceğin bulanıklaşmasıdır; her mesafede görmeyi etkiler, ışıklarda parlama, renklerde soluklaşma ve gözlükle düzelmeyen bulanıklık yapar. Katarakt yazılı bir belirti listesi ile ayırt edilemez, muayene gerekir. Daha fazla bilgi için katarakt sayfasına ve katarakt belirtileri ve nedenleri yazısına bakabilirsiniz.
Yaşa bağlı yakın görme zorluğu için acele gerekmez, ama göz muayenesi yararlıdır. Şu durumlarda muayene gecikmemelidir:
Ani görme azalması, ışık çakmaları, görme alanında perde ya da şiddetli göz ağrısı presbiyopiyle açıklanamaz ve aynı gün değerlendirilmelidir.
Gözün yakına odaklanma yeteneğinin yaşla azalmasıdır. Merceğin esnekliği kaybolur ve yakındaki yazılar bulanıklaşır. Hastalık değil, doğal yaşlanma sürecidir ve herkeste görülür.
Genellikle 40'lı yaşların başında fark edilir ve izleyen yıllarda ilerler. Hipermetrop olanlarda daha erken, yakın işle çok uğraşanlarda daha çabuk fark edilebilir.
En sık neden presbiyopidir. Hipermetrop, göz kuruluğu, katarakt ve bazı göz hastalıkları da yakın görmeyi bozabilir. Nedeni ancak göz muayenesi ayırır.
Hayır. Hipermetrop gözün şekline bağlı bir kırma kusurudur ve her yaşta olabilir. Presbiyopi merceğin yaşla esnekliğini yitirmesidir. İkisi birlikte bulunabilir ve belirtileri benzer.
Hayır, presbiyopi kendiliğinden düzelmez ve göz egzersizleriyle azalmaz. Okuma gözlüğü, çok odaklı camlar ya da uygun kontakt lensle düzeltilir. Numara zamanla değişebilir.
Hayır. Presbiyopide mercek bulanık değil, esnek değildir ve sorun yakın görmededir. Katarakt merceğin bulanıklaşmasıdır ve her mesafede görmeyi bozar. Ayrımı muayene yapar.
Kısa süreli ve geçici kullanımda zarar vermez, ama iki gözün numarası farklıysa ya da göz hastalığı varsa uygun değildir. Düzenli göz muayenesi ve uygun numara önerilir.