Gözde Arpacık Neden Çıkar, Nasıl Geçer?

Muayenehanemde en sık duyduğum cümlelerden biri şu: “Hocam, sabah kalktım, göz kapağım şişmiş, ucunda da sarı bir nokta var.” Gözde arpacık, göz kapağı kenarındaki küçük bezlerin tıkanıp iltihaplanmasıyla ortaya çıkan, çok yaygın ve çoğu zaman kendiliğinden gerileyen bir tablodur. Bu yazıda arpacığın neden çıktığını, iç ve dış arpacığın farkını, evde neyin işe yarayıp neyin zarar verdiğini, şalazyondan nasıl ayrıldığını ve hangi durumda vakit kaybetmeden hekime görünmek gerektiğini anlatacağım.

Arpacık nedir?

Göz kapağının kenarında kirpik diplerine sıralı küçük yağ ve ter bezleri, iç yüzünde ise gözyaşının yağ tabakasını üreten meibom bezleri vardır. Arpacık, tıp dilindeki adıyla hordeolum, bu bezlerden birinin ağzının tıkanması ve içinde bakteri üremesiyle gelişen akut bir iltihaptır. Yani kalıcı bir kitle değil, küçük ve sınırlı bir apsedir.

Adını arpa tanesine benzeyen görünümünden alır. Çoğu insan hayatı boyunca en az bir kez arpacık çıkarır; bu, göz sağlığının bozulduğu anlamına gelmez.

Gözde arpacık neden çıkar?

Hastalarım bana çoğu zaman “rüzgârda kaldım” ya da “soğuk aldım” diyerek gelir. Arpacığın soğukla doğrudan ilgisi yok. Mekanizma şu: bez ağzı tıkanır, salgı boşalamaz, biriken salgı deri florasındaki bakteriler için uygun bir ortam olur, iltihap başlar.

Arpacığa zemin hazırlayan durumlar

• Blefarit, yani kapak kenarının kronik iltihabı. Kirpik diplerinde kepeklenme ve yapışkan salgı varsa arpacık tekrarlama eğilimindedir; bu zemini blefarit sayfasında anlattım.
• Meibom bezi işlev bozukluğu: üretilen yağın koyulaşıp kanalları tıkaması.
• Gözü kirli elle ovuşturmak, özellikle kaşıntılı alerji dönemlerinde.
• Makyaj alışkanlıkları: eyeliner’ı kirpik diplerinin iç hattına çekmek, makyajı temizlemeden uyumak, eski maskara kullanmak.
• Kontakt lens hijyeninin aksaması, lensi yıkanmamış elle takıp çıkarmak.
• Rozasea ve seboreik dermatit gibi kapak kenarını da tutan cilt hastalıkları.

Kontrolsüz şeker hastalığında arpacıklar hem daha sık çıkar hem daha inatçı seyreder; yılda birkaç kez arpacık çıkaran hastadan kan şekerine bakılmasını isterim.

Arpacığın belirtileri

Tablo birkaç saat içinde oturur: kapak kenarında tek bir noktada toplanan kızarıklık ve şişlik, dokunmakla artan ağrı, göze bir şey kaçmış gibi batma hissi, ışıktan rahatsızlık ve sulanma. Birkaç gün sonra kabarcığın ucunda sarımsı bir baş belirir. Önemli ayrıntı şu: arpacıkta şişlik tek bir noktada toplanır. Kapağın tamamı şişmişse, kızarıklık yanağa ve kaşa yayılıyorsa ya da göz hareketleri ağrıyorsa bu artık arpacık değildir.

İç arpacık ve dış arpacık farkı

Dış arpacık: kirpik dibinde

Dış arpacık kirpik dibindeki yağ ya da ter bezinden köken alır; kirpiklerin hemen kenarında küçük bir sivilce görünümündedir. Daha ağrılıdır ama daha kolay olgunlaşır ve çoğu zaman kendiliğinden kirpik dibinden boşalır.

İç arpacık: kapağın iç yüzünde

İç arpacık kapağın iç yüzündeki meibom bezinden gelişir. Dışarıdan bakınca yalnızca genel bir şişlik görürsünüz; asıl odak, kapağı çevirdiğimde ortaya çıkar. Daha derinde olduğu için uzun sürer ve iltihap geçse bile geride sert bir düğüm bırakabilir. Bu düğüm, göz kapağı hastalıkları arasında sayılan şalazyondur. Hastalarıma şunu söylüyorum: dış arpacık gürültülü başlar, çabuk biter; iç arpacık sessiz başlar, uzun sürer.

Arpacık kendiliğinden geçer mi, ne kadar sürer?

Arpacıkların büyük çoğunluğu hiçbir şey yapılmasa bile geriler. Seyir şöyledir: ilk iki gün ağrı ve şişlik artar, üçüncü ile beşinci gün arasında kabarcık olgunlaşır, ardından ya boşalır ya da yavaşça küçülür. Dış arpacıklarda toparlanma çoğunlukla bir hafta ile on gün arasındadır; iç arpacıklarda iki üç haftaya uzayabilir.

Sıcak kompres bu süreyi kısaltır; tıkanan salgının yumuşayıp boşalmasını kolaylaştırır. İki haftayı geçen ya da her ay aynı yerde tekrarlayan bir şişlikte beklemeyi doğru bulmam.

Evde ne yapılır, ne yapılmaz

Sıcak kompres nasıl uygulanır?

Evde işe yarayan şey sıcak komprestir. Temiz bir bezi elinizi yakmayacak sıcaklıkta ıslatın, sıkın, kapalı gözün üzerine koyun; bez soğudukça yenileyin. Günde üç dört kez, her seferinde on on beş dakika. Ardından kapak kenarına kirpik doğrultusunda hafif masaj, salgının boşalmasına yardım eder. Kepeklenme varsa günlük kapak temizliği yenisinin çıkma ihtimalini de azaltır.

Arpacıkta yapılmaması gerekenler

• Sıkmayın, patlatmaya çalışmayın. İğneyle delmek ya da tırnakla bastırmak iltihabı kapak dokusunun içine yayar. Basitken çok daha zahmetli hâle gelmiş tablolar görürüm; hepsinin hikâyesi aynı: “sıkıp çıkarmaya çalıştım”.
• Evde kalan eski damla ve merhemleri kullanmayın. Bir yakınınıza yazılan ilaç size uymayabilir; özellikle kortizon içerenler hekim görüşü olmadan risk taşır.
• Makyaja ve kontakt lense ara verin. İyileştikten sonra o dönemde kullandığınız maskara ve eyeliner’ı değiştirin.
• Halk arasında dolaşan karışımları kapağa sürmeyin; kapak cildi yüzün en ince derisidir.

Arpacığın şalazyondan ayrımı

Bu ikisi sürekli karıştırılır, oysa yaklaşım farklıdır. Arpacık akut ve iltihaplıdır: kırmızı, sıcak, ağrılı. Şalazyon kronik ve iltihapsızdır: ele gelen, sert, yuvarlak, çoğunlukla ağrısız bir düğüm. Şalazyon sıklıkla geçirilmiş bir iç arpacığın ardında kalan tıkalı bezin kapsüllenmesiyle oluşur. Ayrımı şöyle yaparım: dokununca ağrıyor ve kızarıksa arpacık, ağrımıyor ve haftalardır aynı sertlikte duruyorsa şalazyon.

Aynı yerde tekrarlayan şişlik

Bir uyarı daha: özellikle ileri yaşta aynı yerde inatla tekrarlayan, kirpik kaybı yapan ya da kapak kenarının düzenini bozan bir şişlik her zaman arpacık değildir. Bu tablolarda kapak tümörlerini dışlamak için muayene gerekir.

Ne zaman göz hekimine başvurmalı

Basit bir arpacık için acele etmeye gerek yok. Ancak şu durumlarda beklemeden bir göz hekimine görünün:

• Şişlik kapağın tamamına yayıldıysa, göz kapanamayacak kadar şiştiyse
• Kızarıklık kapağın dışına, yanağa ya da kaş çevresine taşıyorsa
• Ateş ve halsizlik eşlik ediyorsa
• Gözü hareket ettirmek ağrıyorsa, çift görüyorsanız ya da göz öne çıkmış gibi duruyorsa
• Görmeniz bulanıklaştıysa
• İki haftayı geçtiği hâlde küçülmediyse ya da geride sert bir düğüm kaldıysa

Periorbital ve orbital selülit uyarısı

İlk dört madde periorbital ve orbital selülit açısından önemlidir; kapak çevresi enfeksiyonu göz çukurunun içine ilerlerse görme açısından ciddi bir tablodur ve aynı gün değerlendirilmelidir.

Çocuklarda ne zaman aynı gün hekime?

Çocuklarda ilerleme daha hızlı olabilir; çocuğunuzun kapağı şişmiş ve ateşi varsa ertesi güne bırakmayın. Çocuklarda göz kapağı enfeksiyonları yazısında hangi bulguların acil olduğunu anlattım.