Şalazyon, muayenehanemde en sık “geçmeyen arpacık” diye tarif edilen durumdur: haftalarca kompres uygulanır, şişlik küçülür ama tam kaybolmaz, sonra aynı yerde yeniden büyür. Bu yazıda şalazyonun ne olduğunu, arpacıktan nerede ayrıldığını, neden tekrarladığını ve tedavinin nerede kompresle, nerede küçük bir cerrahi işlemle yürüdüğünü anlatıyorum.
Göz kapağının içinde, kirpik dibine paralel sıralanmış yağ bezleri vardır; bunlar gözyaşı filmine yağ tabakasını katar ve buharlaşmayı yavaşlatır. Bezin ağzı tıkandığında salgı dışarı çıkamaz, bez içinde birikir. Vücut bu birikmiş yağa yabancı bir madde gibi tepki verir ve çevresinde iltihabi bir kapsül oluşturur. Elle hissedilen sert nohut budur.
Şalazyonun temel özelliği mikropla değil, tıkanıklıkla başlamasıdır. Bu yüzden tipik olarak ağrısızdır, yavaş büyür ve kapak kenarında değil kapağın kalınlığı içinde oturur. Büyüdüğünde göz küresine bastırarak geçici bulanıklık ve astigmat değişikliği yapabilir.
Küçük şalazyonların bir kısmı haftalar içinde kendiliğinden gerileyebilir; kapsül sertleştikten sonra beklemenin getirisi azalır. Kapak yapısını ve bu bezlerin yerini göz kapağı hastalıkları sayfasında anlattım.
İkisi karıştırılıyor çünkü ikisi de kapakta şişlik yapıyor. Ayrım pratikte üç soruyla yapılır: ağrı var mı, ne kadar sürede oluştu, nerede duruyor?
Kısa hali şudur: şalazyon iltihabi bir tıkanıklık, arpacık ise akut bir enfeksiyondur. İlişki de burada: bir arpacık geçtikten sonra tıkanıklık sürerse yerinde şalazyon kalabilir. Bu yüzden hastalarım sık sık “arpacığım geçmedi” der; oysa geçmiştir, geriye şalazyon kalmıştır. Ayrım önemlidir, çünkü şalazyonun ilaçla çözülmesini beklemek çoğu zaman zaman kaybıdır.
Şalazyonun tekrarlaması şanssızlık değil, altta duran bir zeminin göstergesidir. En sık karşılaştığım zemin kapak kenarı iltihabı ve yağ bezlerinin işlev bozukluğudur: salgı koyulaşır, bez ağzı kolayca tıkanır ve aynı senaryo tekrarlanır. Bu tabloyu blefarit başlığı altında ele aldım.
Yüzde kızarıklık ve damarlanmayla giden rozasea da aynı bezleri etkiler; bu kişilerde tekrarlama eğilimi belirgindir. Kirpik dibinde biriken döküntü, temizlenmeden uyunan göz makyajı, kalıcı eyeliner uygulamaları ve uzun süre çıkarılmayan lensler tıkanıklığı kolaylaştırır.
Bir noktanın altını çizmem gerek. Yetişkinde aynı yerde ısrarla tekrarlayan bir şalazyon, tıkanıklıktan başka bir şeyin habercisi olabilir. Kapak kenarında çentiklenme, kirpik kaybı, iyileşmeyen bir yara ya da doku renginde değişiklik varsa lezyonun çıkarılıp incelenmesi gerekir. Bu tabloları göz kapağı tümörleri sayfasında yazdım; nadirdirler ama erken tanı çok şey değiştirir.
Sıcak kompres tedavinin temelidir ve çoğu hasta yeterince etkili uygulamıyor. Amaç bez içindeki koyulaşmış yağı yumuşatıp akıcı hale getirmek; bunun için ısının yeterince uzun süre korunması gerekir. Birkaç saniye sıcak tutulan bir pamuk bu işi görmez.
Şişliği sıkmayın, patlatmaya çalışmayın. Bu, iltihabı çevre dokuya yayar ve iyileşmeyi geciktirir.
Tekrarlayan şalazyonu olanlara kompresi kapak temizliğiyle birlikte, atak yokken de sürdürmelerini öneriyorum; asıl fark yaratan kısım burasıdır.
Şalazyon bakteriyel bir enfeksiyon olmadığı için antibiyotik damla ya da merhem tek başına kitleyi eritmez. İlaç, eşlik eden bir enfeksiyon varsa ya da kapak kenarı iltihabı belirginse hekimin uygun gördüğü şekilde devreye girer. Yaygın kapak iltihabında ağızdan verilen ve salgının kıvamını değiştiren tedaviler gündeme gelebilir; bunlar takibe bağlıdır, kendi başına başlanmaz.
Bir başka seçenek lezyon içine yapılan iltihap giderici enjeksiyondur. Küçük ve yeni şalazyonlarda işe yarayabilir, ancak kapak derisinde renk açılması ve incelme yapabildiği için her hastaya uygun değildir. Genel yaklaşımım şu: dört altı hafta düzenli kompres ve kapak temizliğine rağmen küçülmeyen sertleşmiş bir şalazyonda beklemeyi uzatmak yerine cerrahi boşaltımı konuşuyorum.
İşlem küçük ve ayaktan yapılır. Lokal anestezi ile kapak uyuşturulur, çevrilerek iç yüzeyden küçük bir kesi yapılır, kapsül içeriği boşaltılır ve kapsül duvarı temizlenir; bu yolla dışarıda iz kalmaz. Lezyon ön tarafa doğru ilerlemişse dıştan girilmesi gerekebilir ve kesi doğal kapak çizgisine yerleştirilir.
İşlem sonrası birkaç saat kapama uygulanır; o gün hafif kanama ve morarma olağandır, şişlik genellikle bir hafta içinde geriler. Boşaltım o lezyonu ortadan kaldırır ama bezlerin tıkanma eğilimini değiştirmez; kapak bakımına devam edilmezse başka bir bezde yeni bir şalazyon çıkabilir. Bunu baştan söylüyorum, çünkü yeni bir şalazyon çıkması çoğu zaman “ameliyat işe yaramadı” olarak yorumlanıyor.
Çocuklarda şalazyon sıktır ve çoğu kompresle geriler. İki farklılık var: çocukların şalazyonları erişkine göre daha yüksek oranda kendiliğinden çözülür, bu yüzden aylarca takip mantıklı olabilir; buna karşılık cerrahi gerekirse genel anestezi gündeme gelir ve bu kararı zorlaştırır.
Öte yandan büyük bir şalazyon gözbebeğinin önüne düşerek ya da korneaya bastırarak görme gelişimini etkileyebilir. Şişlik çocuğun görüşünü engelliyorsa, kapak kızarıp ateş eklendiyse ya da lezyon hızla büyüyorsa bekleme süresi kısaltılır.
Ağrısız, küçük, yeni bir kapak şişliğinde birkaç hafta kompres uygulayarak beklemek makul. Şu durumlarda ise muayene gerekir:
Şalazyon ciddi bir hastalık değil ama iki nedenle savsaklanmamalı: kolayca tedavi edilebilecek bir kapak sorunu aylarca sürebiliyor ve nadir de olsa aynı görüntüyü veren başka lezyonlar var. Şişliğin sertleşerek yerleştiği noktada bir göz hekimine görünmek en pratik yol.
Küçük ve yeni şalazyonlar düzenli sıcak kompresle iki ila dört hafta içinde belirgin biçimde küçülebilir. Kapsül sertleştikten sonra süre uzar ve aylar sürebilir. Dört altı haftada gerilemeyen şalazyonda cerrahi boşaltım gündeme gelir.
Şalazyon yağ bezinin tıkanmasıyla oluşan, ağrısız, yavaş büyüyen ve kapağın içinde duran bir kitledir. Arpacık ise ağrılı, kızarık ve bir iki günde ortaya çıkan akut bir enfeksiyondur. Bir arpacık iyileştikten sonra yerinde şalazyon kalabilir.
Hayır. Şalazyon bir enfeksiyon değil, tıkanmış yağ bezine karşı gelişen iltihabi bir tepkidir; kişiden kişiye geçmez. Havlu ve yastık kılıfını paylaşmamak yine de kapak kenarı iltihabı olanlarda genel bir öneridir.
En sık nedeni kapak kenarı iltihabı ve yağ bezlerinin işlev bozukluğudur; salgı koyulaşır ve bezler tekrar tıkanır. Rozasea, temizlenmeden bırakılan göz makyajı ve kalıcı eyeliner uygulamaları da eğilimi artırır. Erişkinde aynı yerde ısrarla tekrarlıyorsa mutlaka değerlendirilmelidir.
İşlem lokal anestezi altında yapılır; uyuşturma sırasında kısa bir yanma hissedilir, sonrasında ağrı beklenmez. Kapağın iç yüzünden girildiğinde dışarıda iz kalmaz. Dıştan girilmesi gereken durumlarda kesi doğal kapak çizgisine yerleştirilir.
Yakmayan sıcaklıkta beş on dakikalık kompres, ardından kapağın kirpik hattına doğru nazikçe sıvazlanması ve düzenli kapak kenarı temizliği en etkili ev uygulamalarıdır. Şişliği sıkmak ya da patlatmaya çalışmak iltihabı yayar ve iyileşmeyi geciktirir.
Türkçe
