"Gözümde bir şey yokmuş gibi ama batıyor, bir de yanıyor." Bu cümleyi her hafta birkaç kez duyuyorum. Gözün yanması ve batması hissi çok yaygındır ve çoğu zaman göz yüzeyindeki küçük bir dengesizliğin işaretidir. Yine de arkasında ayrı ayrı ele alınması gereken birkaç neden bulunur. Bu yazıda yanma ve batma hissinin ne olduğunu, kuruluk ve gözyaşı kalitesinin rolünü, kapak kenarı iltihabını, alerji ve kimyasal tahrişi, kirpik ve kapak kenarı sorunlarını, ekran ve lensin etkisini, evde güvenli yaklaşımı, hangi durumun acil olduğunu ve ne zaman hekime başvurmak gerektiğini anlatacağım.
Gözün yüzeyi, vücudun en yoğun sinir uçlarına sahip bölgelerinden biridir. Küçük bir tahriş bile yanma, batma, kum ya da toz kaçmış hissi olarak algılanır. Hastalar bunu çoğu zaman tek kelimeyle anlatamıyor; kimi "yanıyor" diyor, kimi "batıyor", kimi "içinde kum var" diyor. Bunlar aynı şikâyetin farklı ifadeleridir ve genellikle göz yüzeyinin, kapağın ya da gözyaşı tabakasının rahatsız olduğunu gösterir.
Yanma ve batma belirti olarak tanı koydurmaz. Altındaki neden, eşlik eden diğer bulgulara bakılarak muayenede belirlenir.
Yanma ve batmanın en sık nedeni kuru gözdür. Gözyaşı tabakası su, yağ ve mukus katmanlarından oluşur. Bu katmanlardan biri yetersizse yüzey korumasız kalır. Ekran başında az göz kırpmak, klima, kalorifer, rüzgâr, uykusuzluk ve yaş bu dengeyi bozar. Kuru gözde yanma sıklıkla akşama doğru artar, sulanma eşlik edebilir ve sabahları kapaklar birbirine yapışabilir.
Sulanmanın kuruluğun bir belirtisi olabildiğini hastalar çoğu zaman şaşırarak öğreniyor. Yüzey tahriş olunca göz refleks olarak bol gözyaşı üretir; ama bu gözyaşı nitelikli değildir ve yanmayı geçirmez. Sulanma konusunu ayrı bir yazıda ele aldım: göz sulanması neden olur.
Kapak kenarında kirpiklerin çıktığı bölgede yağ bezeleri ve bakteri dengesi bozulursa blefarit oluşur. Belirtileri yanma, batma, kirpik diplerinde kabuklanma, sabahları yapışma ve kızarıklıktır. Gözyaşının yağ tabakasını bozduğu için sıklıkla kuru gözle birlikte görülür ve şikâyet uzun süre devam eder. Kapak temizliği ve ılık kompresle yönetilir; ayrıntısı blefarit sayfasında anlatılıyor.
Blefaritte şikâyet gelip gider. Bu nedenle düzenli kapak bakımı çoğu hastada kalıcı çözüm olur, tek seferlik bir tedavi beklenmemelidir.
Alerjik göz tahrişi daha çok kaşıntıyla ilişkili olsa da yanma ve batma da yapabilir. Polen, toz, evcil hayvan tüyü ve kozmetikler tetikleyicidir. Alerjide iki göz birlikte etkilenir, gözler sulanır, kapaklar şişebilir ve burun akıntısı eşlik edebilir.
Kimyasal tahriş ise klor, deterjan, sprey, parfüm ve duman gibi maddelerden olur. Göze kimyasal madde sıçradığında şikâyet "yanma"dan çok daha fazlasıdır ve acil durumdur; yapılacak ilk şey gözü bol suyla en az on beş dakika yıkamaktır.
Kirpiklerin göze doğru dönmesi ya da yanlış yönde büyümesi yüzeye sürekli sürtünme yapar. Kişi "gözümde bir şey var ama bulamıyorum" der. Bu sürtünme kornea yüzeyinde çiziklere ve enfeksiyona neden olabilir. Kapağın içe ya da dışa dönmesi gibi yapısal sorunlar da aynı etkiyi yapar. Tek gözde süregelen ve her kırpmada hissedilen batma varsa bu ihtimal akla gelmelidir. Ayrıntılı bilgi için kirpik batmaları sayfasına bakabilirsiniz.
Bu durumlarda damla ve kompres geçici rahatlama sağlar ama sorun yapısaldır. Muayeneyle ayırt edilmesi ve gerektiğinde girişimle düzeltilmesi gerekir.
Ekran başında göz kırpma sayısı azalır ve gözyaşı yüzeyde dağılmaz. Akşama doğru yanma ve batma bu yüzden belirginleşir. Kontakt lens kullananlarda lens yüzeyi kurur, protein birikir ve göz yüzeyi oksijenden yoksun kalabilir. Lensle birlikte başlayan ağrı, kızarıklık ve ışık hassasiyeti ciddi bir enfeksiyonun işareti olabileceğinden lens çıkarılıp muayene olunmalıdır. Lens kullananlarda şikâyet sürüyorsa lensin tipi ve kullanım düzeni de gözden geçirilir.
Hafif ve geçici şikâyetlerde şu adımlar uygundur:
Yapılmaması gerekenler de var. Gözü ovmak tahrişi artırır. Hekim önermediği sürece ilaçlı damlaları, özellikle kortizonlu olanları kullanmak, kızarıklık giderici damlalarla şikâyeti bastırmak yanlıştır. Göze papatya çayı, süt ya da başka ev karışımları damlatmak da önerilmez.
Yanma ve batma çoğunlukla zararsızdır. Ancak aşağıdaki belirtilerden biri varsa bekletmeden değerlendirme gerekir:
Bu belirtiler kornea hasarını ya da enfeksiyonu düşündürebilir. Tedaviyi geciktirmek görmeyi kalıcı olarak etkileyebilir.
Birkaç gün içinde düzelen hafif yanma beklenebilir. Şu durumlarda muayene gerekir:
Muayenede göz yüzeyi, kapak kenarı ve kirpik yönü biyomikroskopla incelenir ve şikâyetin kaynağı belirlenir.
En sık neden kuru gözdür. Kapak kenarı iltihabı, alerji, kimyasal tahriş, ekran ve lens kullanımı, rüzgâr ve klima da yanma yapar. Nedeni muayene ayırır.
Kuruluk, kirpik batması, yabancı cisim, kornea çiziği ve kapak kenarı sorunları gözde batma hissi yapar. Tek gözde ve sürekli batma varsa kirpik ya da kapak yapısı düşünülmelidir.
Ekran molası, tam göz kırpma, ılık kompres ve koruyucusuz suni gözyaşı çoğu hafif yanmada rahatlatır. Şikâyet iki haftadan uzun sürerse ya da ağrı, bulanıklık eşlik ederse muayene gerekir.
Göz yüzeyi çok duyarlıdır; kuruluk, kapak kenarı iltihabı ya da içe dönmüş küçük bir kirpik yabancı cisim hissi verir. Göz muayenesinde yüzey ve kapak incelenir ve nedeni bulunur.
Çoğunlukla kuru göz, blefarit ve alerji ile ilişkilidir. Nadiren kornea hasarı ya da enfeksiyon yanma yapar. Ağrı, ışık hassasiyeti ve görme azalması eşlik ederse acil değerlendirilmelidir.
Nedene göre değişir. Kuruluk için ortam ve ekran düzenlemesi, kapak sorunu için ılık kompres ve kapak temizliği, alerji için tetikleyiciden uzak durmak yardımcı olur. Süregelen şikâyette muayene gerekir.
Koruyucusuz suni gözyaşı güvenle kullanılabilir. Antibiyotikli, kortizonlu ve diğer ilaçlı damlalar hekim önerisiyle kullanılmalıdır. Kızarıklık giderici damlalar şikâyeti kısa süre bastırır ve geri tepme yapabilir.